می 8, 2021

تربيت مذهبي كودک- قسمت 6

كودك و مذهب

 

ارزش كودك از دیدگاه اسلام

كودك چه دختر و چه پسر از بزرگترین و با منفعت‌ترین نعمت‌هایی است كه خداوند به بندگانش عنایت كرده است. حضرت ابراهیمu فرزندی نداشت و از این بابت اندوهگین بود و از خداوند خواست كه فرزندی به او عنایت كند و خداوند هم اسماعیل و اسحاق را به او داد كه اسحاق ریشه انبیاء الهی تا زمان مسیح شد و اسماعیل ریشه خاتم انبیاء و امامان معصومu شد.
كودك نعمت والایی است كه منبع خیر و كرامت است و سود دنیا و آخرت برای انسانی با ایمانی كه به خدا دارد فرزندانی مؤمن و صالح و شایسته تربیت می‌كند.
اسحاق بن عمار از امام ششمu روایت می‌كند. شخصی گفت در داشتن فرزند بی‌رغبت بودم تا توفیق وقوف در عرفات نصیبم شد در كنارم نوجوانی را دیدم كه دعا می‌كرد و اشك می‌ریخت و می‌گفت:
یا رب والدیَّ والدیَّ فرغَّبنی فی الولدِ حین سمعتُ ذلك.
خداوندا پدر و مادرم، پدر و مادرم، با شنیدم دعای او نسبت به پدر و مادرش، شوق پیدا كردن فرزند در من پدید شد[9].
پدر و مادرانی كه در قید حیات نبوده و دستشان از دنیا كوتاه است در صورتیكه فرزندان پاك و صالحی تربیت كرده باشند از كار خیر فرزندانشان در دنیا بی‌بهره نخواهند ماند.
از پیامبر اكرمe روایت شده است كه:
پنج نفر از دنیا رفته‌اند ولی پرونده آنان بسته نشده و دائم به آنها ثواب می‌رسد، كسی كه درختی كاشته، چاه آبی برای بهره‌برداری مردم حفر كرده، مسجدی ساخته، قرآنی نوشته، فرزند شایسته‌ای از او به جا مانده[10].
داشتن فرزند سود زیادی برای والدین دارد در این زمینه روایتی از امیرالمؤمنینu است كه:
فِی المَرَضِ یُصیبُ الصَّبیّ انّه كفارةٌ الوالدیه.
بیماری فرزند كفاره گناهان پدر و مادر است.
چون فرزند عزیز پدر و مادر است و آنها حاضر نیستند حتی رفتن خاری در دست او را تحمل كنند به هنگام بیماری كودك غم و اندوه سراسر وجود آنها را فرا گرفته و همین خود باعث آمرزش گناهانشان می‌گردد. فرزند گلی خوشبو و هدیه‌ای است كه از طرف خداوند به بندگانش هدیه شده است كه اگر قدر این هدیه را خوب بدانیم و از آن همانطور كه اسلام خواسته مواظب كنیم هم سعادت دنیا و آخرت او را و هم خیر و نیكی برای خود فراهم كرده‌ایم.
بهتر است در این‌جا به بیان داستانی در این زمینه بپردازیم.
در تهران قناتی حفر شد كه حفركننده آن مردی بود به نام حاج علیرضا. مردم آن شهر در حدود صدسال از آب آن قنات استفاده می‌كردند یكی از علمای آن زمان فرمود كسی او را به خواب دیده كه در باغی بزرگ كنار نهری بوده كه آن باغ، یكی از باغهای بهشت بود و نهر هم نهر بهشتی بود. در خواب گفت كه هم باغ و هم نهر به پاداش حفر آن قنات به من داده شده ولی ای كاش فرزندی داشتم كه به ازای گفتن یک (لا اِله اِلا الله) بهره‌ای عظیم از اقرار او به توحید نصیب من می‌شد. پس نباید داشتن فرزند را دست كم گرفت و وجود او را زمینه‌ای برای آمرزش خود بدانیم البته به شرطی كه در تربیت او كوتاهی نكرده كه در غیر اینصورت آتش جهنم را با بدنیا آمدن كودك برای خود خریداری كرده‌ایم[11].

عشق‌ورزی به كودك از دریچه دین

گروهی از افراد هستند كه به فرزندان خود علاقه‌ای ندارند و یا اگر علاقه‌ای است آنرا اظهار نمی‌كنند ودر برخورد با كودك روشی غیرانسانی و غیراخلاقی را بر می‌گزینند و با این كار رحمت خداوند را از خود دور می‌كنند.
اِنَّ اللهَ یَرحمُ العبدُ لشدةِ حَبِّه لِوَلَدِه. همانا خداوند به بنده‌اش به خاطر شدت عشقش به فرزندانش رحم می‌كند. اگر انسانی با فرزند خود بدرفتاری كرد و با او خشن برخورد كرد خداوند هم به خاطر این عمل ناپسند با او با خشم و غضب برخورد خواهد كرد در این زمینه امام موسی كاظمu می‌فرماید: انَ اللهَ عزَوجلَ لَیس یغضبُ لِشیءٍ كَغضبهِ لِلنساءِ و الصیانِ. خداوند بزرگ به چیزی مانند خشمش به نفع زنان و كودكان خشم نمی‌گیرد.
امام ششمu فرمود: موسی در كوه طور به حضرت حق عرضه داشت: خداوندا چه علمی نزد تو برترین عمل است؟ خداوند فرمود دوست داشتن اطفال[12].
در مورد دوست داشتن و بوسیدن اطفال سفارشات زیادی شده است كه نباید آنها را از نظر دور داشت. فتال نیشابوری كه از دانشمندان بزرگ شیعه است در كتاب روضة الواعظین از معصوم روایت می‌كند: اكثروا من قُبلة اَولادكم فانّ لكم بكلّ قُبلة درجةً فی الجنة سیرة خمسمأة عامٍ. فرزندان خود را زیاد ببوسید كه به هر بوسیدنی درجه‌ای در بهشت نصیب شما می‌شود درجه‌ای كه طول مسیر آن پانصد سال راه است[13].

ارزش كودك از دیدگاه اسلام

در جهان امروزی تربیت كودك یكی از مهم‌ترین مسائل اجتماعی در زندگی خانواده‌هاست. در چهارده قرن پیش در روزگار تیره جهل و نادانی بشر، در دنیای عقب‌افتاده حجاز پیامبر گرامی اسلام به اهمیت و ارزش پرورش كودك توجه كامل داشتند و در مورد تربیت كودكان تعالیم زیادی را به پیروان خود آموختند.
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
اسلام در مورد تمام مسائل كودك از ابتدای ازدواج زن و مرد و از نظر پاكی نسل و شیردادن مادر به كودك و پرورش جسم و جان كودك قدم به قدم وظایفی را بیان كرده كه بر والدین لازم است این امور را برای سعادت كودكشان ا
نجام دهد.
امروزه برنامه‌های تربیتی زیادی از طرف دانشمندان و روانشاسان جهان ارائه گردیده كه این برنامه‌ها را اسلام در قرنهای گذشته به طور واضح بیان نموده است. چه بسیار مطالب علمی زیادی از طرف رهبران اسلام درباره كودك یا سایر موضوعات بیان شده اما به دلیل مشكلات وسائل، ثبت و نوشته نشده و به دست ما نرسیده‌اند.
قسمت عمده مشكلات اجتماعی و آلودگیهای اخلاقی جوانان از محیط خانواده گرفته می‌شود و به دلیل تربیت‌های نادرست در دوران كودكی می‌باشد كه سبب ایجاد مشكلات روحی و معنوی كودكان می‌گردد.
گاهی پدر و مادر دارای اخلاق شایسته‌ای نیستند و از خلق و خوی ناپسند برخوردارند و فرزندان را با همان خلق و خوی مذموم تربیت می‌كنند. این كودكان در محیط خانواده تربیت نادرست را می‌آموزند و با انحراف رشد می‌یابند بدیهی است زمانیكه این كودكان بزرگ شده و وارد محیط جامعه می‌گردند چیزی جز فساد و پلیدی به بار نخواهند آورد.
از نظر پی‌ریزی اساس زندگی انسان، دوران كودكی از اهمیت بالایی برخوردار است. تربیت درست یا غلط كودك مقدمة خوبیها و بدیهایی است كه كودك در دوران زندگی‌اش دارد. انسان در طول حیات عمرش برطبق خلق و خوی خود عمل می‌كند و پایه و بنیان خلق و خُویش در دوران كودكی ساخته می‌شود.
در این زمینه در قرآن كریم آمده است:
اعمال و افعال هر انسانی بر طبق شالكه اوست.
امری كه كاملاً روشن است این است كه ادراك زمان كودكی و وقایع و تجربه‌های او در طول زندگی بر شخصیت او اثر زیادی دارد و اینگونه ادراكات و تجارب می‌توانند سلامتی، بیماری، خوشبختی و یا بدبختی او را در تمام عمر آنها پی‌ریزی كند[14].

احیاء شخصیت كودك

تمام سعی و تلاش پدر و مادر می‌بایست برای مستقل بار آمدن فرزندان‌شان باشد. پس بر آنها لازم است كه از همان اوان كودكی به این امر مهم توجه نشان داده و با رفتار و گفتار خود اینگونه شخصیت را در كودكان خود پرروش دهند و با كودك طوری برخورد نمایند كه او استقلال خود را باور كرده و خود را به عنوان عضوی از خانواده قبول داشته باشد. یكی از طبیعی‌ترین راه ها برای ایجاد شخصیت در كودك احترام به كودك و دوری كردن از هرگونه توهین و تحقیر به او می‌باشد این مطلب در حدیث نبوی نیز به چشم می خورد. كه می‌فرماید: (اكراموا اولادكم) و رسول اكرمe انجام آنرا به والدین تأكید می كند.
دانشمندان جهان امروز در كتابهای تربیتی خود برای تربیت كودكان به این دو امر كه همان احترام به كودك و پرهیز از توهین و تحقیر به آنهاست توجه كامل دارند.
والدین باید در اعماق وجود فرزند نفوذ كرده و او را كاملاً منطقی بار آورده بگونه‌ای كه او هم مسائل را همانگونه كه بزرگترها می‌بینند، ببینند.
گاهی كودك می‌شنود كه اطرافیان در مورد او سخن می‌گویند، از عیب‌هایش بدگویی می‌كنند و سادگی او را وسیله‌ای برای تفریح و خنده قرار می‌دهند كودكان می‌فهمند كه بزرگترها آنها را مسخره می‌كنند و بدون آنكه به روحیات كودكانشان پی ببرند آنها را مورد سرزنش قرار می‌دهند در حالیكه این كودك معصوم نمی‌دانند كه چرا باید مورد سرزنش قرار گیرند بدین ترتیب دنیای آنها از دنیای بزرگترها جدا می‌شود و كودكان به این نتیجه می‌رسند كه والدین موجوداتی غیر از آنها هستند و باید به مقابله در برابر آنها برخیزند.
والدین باید مراقب باشند در گفتگو با فرزندانشان صدایشان بالا نرود و زمانیكه باید به كودك تذكر داد آن تذكرات را با خوشروئی و ملایمت بیان كرد. كه باعث ایجاد سدی میان والدین و كودكان و یا ایجاد رنجش‌خاطر در آنها نگردد. زمانیكه با كودك به صورت صحیح برخورد شود كودك نیز با شخصیت و با اعتماد نسبت به خود بزرگ می‌گردد و دیگر در خود احساس حقارت و جدا بودن از اعضای خانواده را نخواهند داشت. باید به كودكان بفهمانیم كه آنها هم اعضاء فعال این خانواده هستند و بایست در این خانواده مسئولیتی برعهده بگیرند و آنرا به نحو احسن انجام دهند.
از ابتدای ایام شیرخوارگی احساسات روانی كودك شكل می‌گیرد. زمانیكه هنور كودك قدرت حركت كردن و سخن گفتن را ندارد می‌تواند خشونت و تندی، مهر و محبت را احساس كند و نتایج اعمال خشن یا پر از محبت دیگران در او اثر بگذارد. والدین می‌بایست از همان اوان كودكی به امر تربیت كودك خود توجه كرده برای حفظ روان و شخصیت كودك كوشش كنند.

كودك و بازی

یكی از تمایلاتی كه خداوند در وجود كودك قرار داده است میل به بازی كردن است بازی سبب می‌شود عضلات طفل نیرومند شده و استخوان‌بندی محكمی پیدا كند و باعث سرگرم شدن او شده و مانع از پرداختن كودك به امور نامطلوب می‌گردد.
كودك در هنگام بازی كردن فكرش به كار می‌افتد و در صورت برخورد با مشكل به فكر چاره‌جوئی می‌افتد و همین امر سبب رشد فكرش می‌گردد از طریق بازی می‌توان آگاهی كودك را بالا برد و او را با بسیاری از دانستنیها آشنا كرد اما ناگفته نماند كه باید او را از انجام بازی‌های خطرناك و سرگرمی‌هایی كه به اخلاق و عفت او آسیب می‌رساند دور كرد[15].
طبیعت كودك اینگونه است كه همانطور كه رشد می‌كند نیازمند به نوازش است اگر تحریک و جنب و جوش در طبیعت نباشد امكان رشد نیز وجود ندارد پس بازی با كودك نیاز طبیعی اوست.
تحرك، خنده، بازی و … موجب رشد او می‌شود و تأثیر فوق‌العاده‌ای در روح و روان او دارد د
ین اسلام نیز به بازی كودك توجه زیادی كرده است. سیره و روش پیامبرe خود درس بزرگی برای پیروانش است ایشان خود امام حسن و حسینu را به دوش می‌گرفت و با آنها بازی می‌كرد در حقیقت این كار لازمه دوران حیات كودك است[16].
یكی از امور مورد علاقه در كودكان داشتن هم بازی است. كودك همانطور كه از انجام بازی لذت می‌برد از داشتن همبازی هم احساس رضایت می‌كند. كودكان زیادی هستند كه از تنهائی رنج می‌برند اگر برای این كودكان اسباب‌بازیهای مختلفی هم تهیه كنیم هرگز جایگزین خوبی برای تنهایی آنها قرار نداده‌ایم.
رفتار كودكانة بزرگسالان برای كودكان لذت‌بخش است، سخن گفتن به روش خردسالان و بازی كردن پدر و مادر با فرزندان نه تنها باعث سرگرمی، شادابی و لذت فوق‌العاده آنان می‌شود بلكه وجودشان را از محبت حقیقی سیراب می‌كند و خودباوری و اعتماد به نفس را در آنها تقویت می کند. پدر و مادر باید با فرزندان خود رفیق بوده و خود را هم سطح آنها قرار دهند و به زبانی سخن بگویندكه برای آنها قابل فهم باشد[17].
كودك در خود احساس ضعف كرده و بزرگسالان را قوی می‌‌داند از طرفی فطرتاً می‌خواهد به تكامل برسد پس تلاش می‌كند كه كارهای بزرگترها را تقلید كند و عملاً خود را شبیه به آنها نشان بدهد تا به آن كمالی كه مدنظرپدر و مادر است نزدیک شوند. تقلید كردن از سرمایه‌های بزرگ تكامل و ترقی انسان است و خداوند هم این حس را از كودكی در نهاد آدمی قرار داده است. زمانیكه پدر و مادر خود را تنزل داده و در بازی كودكان شركت می‌كنند، كودك از مسرت و شادی لبریز می‌شود و در باطن احساس می‌كند كه كارهای او آنقدر ارزنده و مورد توجه است كه پدر و مادر با او همكاری می‌كنند و خودشان را هم سطح با او قرار داده‌اند. پس این امور احساس شخصیت را در كودك زنده كرده و حس استقلال و اعتماد به نفس را در آنها شكوفا می‌كند و اجازه می‌دهد كودك روی پای خود بایستد و احساس وجود و انسان بودن كند[18].

استحباب بازی با كودك

بازی كردن با كودك از مستحبات دینی است و پیغمبر گرامی نیز به این اصل توجه كامل داشته و در مورد آن به پیروان خود تأكید فروان داشته‌اند. در وسائل جلد 5 صفحه 126 آمده است: قال النبیe: مَن كان عِند صبّیٌ فَلْیتَصاب لَه.
رسول اكرمe فرمودند: آن كس كه نزد او كودكی است باید در پرورش او كودكانه رفتار نماید. همانطور كه كودك با لباس و كفش نو شادمان می‌گردد، بازی پدر و مادرهم با همان اندازه باعث شادی طفل می‌گردد. بایدتمام تلاش پدر و مادر در شاد كردن كودكشان باشد چون از نظر اسلام شاد كردن كودك از عبادات محسوب می‌شود.
عَنْ ابن عباس قال قال النبیe: من فرّح ابنته فكانمّا اَعْتق رقبةً منْ ولْد اسمعیل و من اَقرَّ عین ابْنٍ فكانمّا بكی من خشیةِ الله. كسیكه دختربچه خود را شادمان كند مانند كسی است كه بنده‌ای از فرزندان اسماعیل ذبیح را آزاد كرده باشد و آن كس كه پسربچه خود را مسرور و دیده او را روشن كند مانند كسی است كه دیده‌اش از خوف خداوند گریسته باشد. كارهای كودك در هنگام بازی و سخنانی كه می‌گوید نشان‌دهنده روحیه و درجه شخصیت روانی اوست زمانیكه بزرگترها با كودكان به بازی مشغول می‌شوند می‌توانند به درجه هوش آنها پی ببرند گاهی ممكن است پدر و فرزند باهم روی یک بازی قرار بگذارند مثلاً سوار شدن بر دوش همدیگر در اینجا پدر بر دوش كودك سوار نمی‌شود تنها مقصود سرگرم كردن كودك است در همین مورد ماجرایی از زبان ابورافع یكی از اصحاب پیامبر به همراه امام حسنu است كه بیان می‌داریم. ابورافع با امام حسنu كه كودك خردسالی بود روی چنین بازی قرار گذاشتند وقتی نوبت به سوار شدن ابورافع بر دوش امام حسنu رسید، امام حسنu گفت: از تو تعجب می‌كنم می خواهی بر دوش كسی سوار شوی كه پیغمبرe او را بر دوش خود سوار می‌كند. وقتی نوبت سواری حسنu رسید ابورافع گفت: همانطور كه تو به من سواری ندادی من هم تو را بر دوش خود سوار نمی‌كنم، امام حسنu گفت: آیا میل نداری كسی را كه پیغمبر بر دوش خود نشاند بر دوشت سوار كنی؟ ابورافع به ناچار كودك را بر دوش خود سوار كرد. عزت نفس و شخصیت روحی این كودك از خلال گفتار و چگونگی استدلال او به خوبی مشخص است كودكی را كه پیامبرe در آغوش خود پرورش داده و شخصیت روانی او را احیاء كرده باید بزرگواری خود را باور داشته باشد و هرگز با ذلت و زبونی سخن نگوید[19].

فصل سوم:

آشناسازی كودكان با اهل‌بیتu

كودكان و سیره اهل بیتu

آشناسازی كودك با اهل بیتu از موضوعات مهم تعلیم و تربیت است پس باید راه های اجرای این یادگیری را به كودك آموخت.
تفاوت اساسی آشناسازی كودك با اهل بیتu و تعلیم و تربیت در این زمینه این است كه آشناسازی با سیره اهل بیتu بصورت آموزش غیررسمی و بیشتر در محیط خانواده‌ها انجام می‌گیرد. پس ما به روش های تعلیم و تربیت در این زمینه می‌پردازیم.

آشنایی با القاب اهل بیتu

قبل از آشنایی كودكان با اهل بیتu می‌بایست آنها را با نامها و القاب ائمه آشنا ساخت. ذكر نام و توصیف القاب ائمه معصومینu برای كودكان ضمن آشنا كردن كودكان با این نام‌ها، كودك را با شخصیت آن معصومu نیز آشنا می‌كند. نام و لقب هریک از ائمه علت و فلسفه خاصی دارد كه با شن
یدن آن نام شخصیت وجودی آن معصومu در ذهن تداعی می‌شود.
در احادیث و سیره ائمهu به علل انتخاب نام و لقب معصومینu اشاره كرده است. مثلاً یكی از القاب امام علیu ابوتراب است كه پیامبرe این لقب را بر ایشان قرار داده است.
لِاَنهُ صاحبُ الارض و حُجَةَ اللهِ عَلی اَهلِها بَعدَ رسولُ اللهِ و بَقاوُءها و الیه سُكونها.
بدرستیكه بعد از رسول خداe، علیu صاحب زمین و حجت خدا بر اهل آن است و بقاء نظام زمین به وسیله آن حضرت برقرار می‌شود.
برهمین اساس امام علیu ابوتراب نام گرفت. همچنین در مورد نام‌گذاری فاطمه زهرا به فاطمه از رسول خداe نقل شده است:
اِنَّما سَمَیتُ ابنتی فاطمة لِانَّ اللهَ عزوجل فَطْمَها و فَطْم مِن اَحَبِها مِنَ النار.
همانا دخترم فاطمه نام‌گذاری شده به خاطر آنكه خداوند او و دوستانش را از آتش بریده است.
تمامی اسامی و القاب امامان معصوم نشان‌دهندة معنا و مفهوم ویژه‌ای است كه در وجود آنها تجلی یافته است و بیانگر یكی از ویژگیهای شخصیتی آنهاست.
والدین و مربیان می‌بایست نام و القاب ائمه اطهارu را با بیان معنا و مفهوم آن به كودكان بیاموزند تا ضمن فراگیری اسامی اهل بیتu با شخصیت آنان هم آشنا شوند.
توصیف شخصیت اهل بیتu با ذكر اسامی و القاب آنها در سیره و گفتار رسول اكرمe فراوان به چشم می‌خورد و احادیث متعددی از آن حضرت رسیده كه به نوعی اهل بیتش را معرفی می‌كند. پیامبرe گاهی همه ائمه اطهار را به ترتیب با نام و مشخصات معرفی می‌كنند و گاهی آنها را با و جملاتی مناسب با شأن آنها معرفی می‌كند. در جایی پیامبرe آورده‌اند:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *