فوریه 26, 2021

تحقیق – حقوقی معامله با ابزارآلات قمار- قسمت ۵

همچنین می‌توان به مقالاتی ازجمله قمار از دیدگاه فقهای اسلام از عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، با محوریت جنبه‌های فقهی- عبادی؛ موضوعیت آلات قمار از مهدی مهریزی، با تکیه بر موضوعه بودن شطرنج؛ و پایان‌نامه کیومرث ایمانی شیرکلائی، جرم قمار و جرائم مربوط به آن در حقوق جزای ایران، به راهنمایی مصطفی محقق داماد، کارشناس ارشد، دانشگاه قم که به بررسی صرف جرم قمار در قانون مجازات بسنده نموده‌اند اشاره کرد. وجه تمایز این تحقیق با موارد مذکور کنکاش حکم فقهی حقوقی معامله با آلات قمار است که در دست یابی به مطلوب علاوه بر ادله اربعه، استفاده از قواعد فقهی برای اثبات حکم می‌باشد. همچنین طرح موضوع فوق الذکر به صورت توامان در قانون مدنی و قانون مجازات اسلامی نیز امری بدیع است.

  1. فرضیه تحقیق

ادله چهارگانه کتاب، سنت، اجماع و عقل و مستنداتی همچون قواعد فقهی بر حرمت معامله با آلات قمار و بطلان معاملات ناشی از آن دلالت دارند.

  1. روش تحقیق

روش تحقیق، تحلیلی- توصیفی و شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانه‌ای و با استفاده از نرم‌افزارهای موجود در زمینه‌ی فقه به روش فیش‌برداری و تحلیل علمی می‌باشد. در نگارش این پایان نامه، از منابع معتبر فقهى و حقوقى و چندین پایان‏نامه دانشجوئى مرتبط، بهره گرفته شده و در عین حال از توجه به نظریات جدید حقوقى هم غفلت نگردیده است.

  1. سازماندهی تحقیق

تحقیقی که پیش روى شما، قرار دارد، در سه فصل، معامله با آلات قمار و آثار آن را بررسى مى‏کند. فصل نخست، تعاریف و کلیات را شامل است و در آن معانى لغوى و اصطلاحى الفاظ، تقسیم‏بندى معاملات، وضعیت حقوقى قراردادها و روابط طرفین قرارداد، مورد بحث واقع شده است. در فصل دوم، پس از طرح ادله اربعه در دو بخش مجزا قواعد فقهی برای دست یابی به حکم از طریق قیاس و تطبیق کلیات موارد معامله بر مفاد قواعد فقهی است. فصل سوم آثار این معاملات در فقه و حقوق اختصاص یافته است بدین ترتیب که مباحث فقهی در ذیل مواد قانون مدنی به صورت تطبیقی عنوان گردیده است و در بخش دوم پس از جرم انگاری معامله با آلات قمار به جنبه‌های کیفری این معاملات در قانون مجازات اسلامی قانون مجازات اسلامی مورد بحث قرار گرفته است.

  1. موضوع شناسی

مطالعه و بررسی هر امری بدون شناخت موضوعات اصلی آن امکان‌پذیر نخواهد بود. بررسی در معامله با آلات قمار نیز، بدون شناخت و درک صحیح از خصوصیات معامله با آلات قمار ممکن نخواهد بود، با این اوصاف، قبل از هر بحثی در این مورد، لازم است این مفاهیم و خصوصیات شناخته شوند تا از رهیافت این شناخت، راه برای بیان مطالب اصلی هموارتر گردد.
۱-۱-۷٫ قمار
در میان فقها و حقوق‌دانان برای واژه قمار، تعاریف متعددی صورت گرفته است که در ادامه بیان می‌گردد.
۱-۱-۱-۷٫ قمار در لغت
اصل قمار عبارت است از برد و باخت در بازی با یکی از وسایل مخصوص و چه‌بسا قمار بر بازی با انگشتر و گردو نیز اطلاق گردد. قمار در اصل؛ برد و باخت است. تلاش برای ربودن گوی سبقت و یا گرفتن جایزه در یک مسابقه[۱]. قمار به کسر قاف، گرو بندی با یکدیگر است و قمار گرفتن با یکدیگر را مقامره مینامند[۲]، این تعریف در صدق مفهوم قمار برد و باخت و گرو را شرط کرده است.
برخی در مفهوم قمار، گرو گذاری را شرط می‌دانند و بیان داشته‌اند که ماده (قمر) به معنای سفیدی هر چیزی است و برخی دیگر ازآن‌جهت که شخص مقامر همانند ماه در حال خود آرام‌آرام کم و یا زیاد می‌کند، از این ماده دانسته‌اند.[۳]
درجایی دیگر ماده (قمار) را هم فعل ثلاثی مجرد و هم از فعل ثلاثی مزید از باب مفاعله و باب تفعل و تفاعل گرفته و قوام مفهوم قمار را برد و باخت دانسته است.[۴] در زبان و ادبیات فارسی نیز از چند فرهنگ لغت نقل شده که آنان در مفهوم قمار وجود برد و باخت را شرط کرده‌اند: قمار به گرو چیزی باختن و نبرد کردن با هم دیگر[۵] قمار هر بازی که در آن شرط و گرو بندی باشد[۶]. برخی دیگر نیز در معنای قمار، رهن را شرط کرده‌اند.[۷]از کلمات لغت شناسان فهمیده می‌شود که جز علامه طریحی، دیگران در صدق مفهوم قمار، برد و باخت و گرو گذاری را شرط و مقوم مفهوم آن دانسته‌اند؛ بنابراین بازی بدون برد و باخت ازنظر آنان قمار نیست و این نکته تأثیر زیادی دراحکام فقهی دارد.[۸]
۲-۱-۱-۷٫ قمار در اصطلاح
متون دینی، مملو از جملاتی است که به ذم رذایل اخلاقی «رهان»، «میسر» و «قمار» پرداخته‌اند. در این میان، واژۀ «قمار» در کنار الفاظ «میسر» و «رهان» بار معنایی ویژه‌ای یافته که بیانگر رابطهی ناگسستنی اخلاق، در فقه و حقوق اسلام است. فقها در مفهوم قمار و موارد آن با یکدیگر اختلاف دارند که ریشه این اختلاف را می‌توان به قول لغویان نسبت داد که تعاریف متفاوتی از قمار ارائه داده‌اند.
در توضیح مفهوم آن چنین آمده است: اصل قمار برد و باخت است.[۹] در برخی متون، تعریف مشهور آن چنین است: «وهو بکسر القاف کما عن بعض اهل اللغه: الرهن علی اللعب بشئ بالالات المعروف[۱۰] قمار به کسر قاف برد و باخت بوسیله آلات معروفه قمار است همان طور که برخی از اهل لغت گفته‌اند. ریشه کلمه قمار از قمر است، به معنای سفیدی؛ ماه را قمر گویند به خاطر نور سفیدش که کم ‌و زیادمی‌شود.[۱۱]در شرح قانون مدنی چنین آمده است: اصل قمار این است که یکی از رفیق خود اندک‌اندک چیزی را در بازی بگیرد.[۱۲]در سایر شروح قانون مدنی قمار را به معنای برد و باخت گرفته‌اند.[۱۳] همین معنا نیز از سوی دیگر اساتید حقوق به نقل از فرهنگ‌های لغت فارسی مقبول واقع گردیده است.»[۱۴]
در مجمع الفائده و البرهان آمده است:  بدان که اصل هر چیزی جواز است تا اینکه تحریم آن دانسته شود[۱۵]، پس قمار همان شرط بندی است که تحریمش دانسته شد. یکی دیگر از فقها نیز قائل شده است که: «ظاهر آن است که قمار هر بازی است که در آن عوضی برای برنده باشد.»[۱۶] در نظام حقوقی انگلستان ذیل واژه (gaming) قمار به معنای انجام بازی از روی شانس برای به دست آوردن پول یا ارزش مالی است؛ جدای از این‌که بازی‌کننده در معرض خطر باخت، پول یا ارزش پولی نباشد.[۱۷]
با جست‌وجو در کلمات فقها و لغت شناسان چنین به دست می‌آید که در تعریف قمار سه دیدگاه به شرح زیر وجود دارد:
الف. «قِمار» (به کسر قاف)، عبارت است از رهن بستن بر بازی با اسباب و وسایلی که برای قمار ساخته و آماده‌شده‌اند[۱۸]؛ مثل نردو شطرنج.
ب «قمار»، عبارت است از بازی با اسباب و وسایلی که برای قمار کردن هستند؛ حتی اگر رهن و گرو گذاری و کسب درآمد به‌وسیله آن در بین نباشد.[۱۹]
ج «قمار» بر وزن «فِعال» (باب مفاعله)، مصدرِ «قامر» است و به معنای بازی کردن برای غلبه بر یکدیگر و برد و باخت؛ چه با ابزار و وسایلی که برای قمار ساخته و آماده‌شده‌اند؛ مثل نرد، شطرنج یا با ابزاری که جزو وسایل قمار نیستند؛ مانند گردو و انگشتر.[۲۰]
۲-۱-۷٫ آلات قمار
اختلافات موجود در تعریف قمار باعث گردیده که در تعیین آلات قمار نیز اختلافاتی به چشم بخورد. برخی به تبع تعاریف قبل، آن را منحصر در آلاتی دانسته‌اند که خاص قمار کردن می‌باشند و جز آن کاربرد دیگری ندارند. برخی دیگر مفهومی گسترده‌تر برای آن در نظر گرفته‌اند و آلات قمار را هر وسیله‌ای دانسته‌اند که برای قمار به کار گرفته می‌شود و لو آن‌که ابزار خاصه و معروف نباشد. اسباب و وسایلی که با آن قمار صورت می‌گیرد بر دو گونه‌اند:
الف. گاهی ساخته‌شده‌اند تا با آن قمار شود؛ یعنی فقط بر آن گرو بندی صورت می‌گیرد. وسایل قمار به معنی ابزار و وسایل قماربازی است که از گذشته تاکنون همواره به‌صورت ابزاری برای بازی‌های قماری استفاده‌شده‌اند که از آن جمله می‌توان به پاسور و تخته‌نرد اشاره نمود که از آن‌ها در ابواب مکاسب در فقه سخن رفته است[۲۱]. بازی با آلات قمار مانند پاسور و نرد، خواه به‌صورت شرط‌بندی و گرو گذاری یا بدون آن، حرام است و مالی که از این راه به دست می‌آید، باطل و تصرف در آن، حرام و ضمان آور است[۲۲]؛ هرچند برخی در صورت عدم شرط‌بندی، در حرمت آن تأمّل کرده‌اند.[۲۳]
ب. برخی دیگر هر ابزاری که درگذشته برای قمار استفاده می‌شده است را داخل در موضوع دانسته‌اند، گرچه برای قمار کردن ساخته نشده‌بودند، ولی به این منظور از آنان استفاده ‌شده است؛ مثل انگشتر، گردو و تخم‌مرغ؛ اما امروزه دیگرکسی با آن‌ها قمار نمی‌کند و یا آن‌که ما شک داریم که آیا کسی هم هنوز آن‌ها را به‌عنوان ابزار قمار استفاده می‌کند یاخیر؟ در این موارد بازی با آن ابزار و وسایل اشکالی ندارد گرچه بهتر است جهت رعایت احتیاط از جمیع تصرفات در آن‌ها اجتناب نمود. ممکن است وسیله‌ای در دوره‌ای جزء ابزار و وسایل خاص قمار باشد، اما باتغییر کاربرد از این عنوان خارج گرد، همان گونه که دربارهی شطرنج این امر اتفاق افتاده است. برخی از فقها قائل به همین نظر هستند و شناخت ابزار قمار را به زمان و مکان واگذار کرده‌اند؛ که البته حرف درستی است.[۲۴] برخی ازمعاصرین نیز معتقدند اگر براثر مرور زمان، شطرنج از ابزار قمار بودن خارج و یک بازی و یا ورزش فکری شمرده شود و بردوباختی در بین نباشد، دیگر عنوان حرام بر آن صدق نمی‌کند.[۲۵] به‌طورکلی، به ابزاری مانند پاسور و نرد که کاربرد آن‌ها فقط در قماربازی است، آلات قمار گفته می‌شود.[۲۶]
۱-۲-۱-۷٫ شطرنج
شطرنج بر اساس متون تاریخی، در سده چهارم یا ششم میلادی از شمال‌غربی هند سرچشمه گرفته است.[۲۷]منظور از اختراع این بازی، شبیهسازی صحنه‌های کار زار بوده رایج‌ترین داستان در مورد اختراع شطرنج ادعا می‌کند که شطرنج اختراع یک قدیس هندی بود.[۲۸] در آن زمان بازی، بیانگر تدبیر در نظام کیهانی بود و این که زندگی آدمی بر تدبیر او استوار است. ابتکار این بازی، در تقابل با (نرد) بود که حکایت از جبر در نظام کیهانی و تقدیر در زندگی انسان‌ها داشت.[۲۹] شطرنج از دربار ساسانیان جامعه عرب منتقل شد و همپای رقص، باده و غنا رواج یافت.[۳۰]
در کتاب چتورنگ آمده است که شطرنج از هند به ایران آمد..[۳۱]چتورنگ را گروهی گویند که چهار رکن داشته باشد و این بازی نیز چهار رکن دارد، سوای شاه و فرزین، فیل، اسب، رخ و پیاده.[۳۲]«سوباندو» یکی از نویسندگان هندی در اواخر قرن ششم یا اوایل قرن هفتم رمانی به سانسکریت بنام (وساوا دتا) نوشت. به این کتاب به عنوان اوّلین منبعی که در آن اشاره به شطرنج شده است اغلب اشاره می‌شود.[۳۳]
شترنگ با (گاف) فارسی و بر وزن شطرنج بازی معروف و مشهور ساخته (داهر هندی) یا پسر او است.[۳۴]وجه تسمیه این بازی به درستی معلوم نیست. برخی این واژه را مرکب از (شت) و (رنگ) دانسته‌اند،[۳۵] یعنی شش رنگ.[۳۶] برای (شت) دو معنا ذکر کرده‌اند: الف. به فتح و سکون ثانی، مخفف (شتل) زری باشد که در آخر قمار به حاضران بدهند. ترجمه لفظی که در عربی بدان (ضرت) گویند.[۳۷] برای (رنگ) نیز سی و سه معنا ذکر کرده‌اند که از جمله آن قمار و حاصل قمار است.
شطرنج در ردیف نرد بود تا این که پس از تشکیل المپیادهای ورزشی و برگزاری مسابقات بین المللی، از نرد جدا شد و در ردیف برنامه‌های ورزشی قرار گرفت.[۳۸]تمرکز، صبر، تجزیه و تحلیل، منطق و توانایی حل مسئله، اعتماد به نفس از جمله آثار این بازی به شمار می‌روند. تحقیقات نشان داده است که مطالعه و یادگیری روشمند شطرنج می‌تواند سبب  رشد فکری کودکان گردد.[۳۹] مسابقات شطرنجی که با تعریف محدودیت زمانی و با ساعت انجام می‌گیرد سبب خلایت ذهنی خواهد شد.[۴۰]

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.